TS.KTS Lê Quỳnh Chi (Trường ĐH Xây dựng Hà Nội) đã dành hơn 10 năm nghiên cứu và phát triển các hoạt động bảo tồn di sản tại làng Cựu  – Với chị, đây là một không gian sống đặc biệt, nơi mỗi quyết định rất đời thường của người dân đều tác động trực tiếp đến di sản – Và cũng là nơi người làm quy hoạch phải kiên nhẫn đi cùng thực tế, thay vì chỉ dừng ở bản vẽ.

Cơ duyên nào khiến chị gắn bó với làng Cựu trong thời gian dài như vậy?

Năm 2012, anh Lê Thành Vinh giới thiệu đề tài và dẫn tôi về làng Cựu để khảo sát, trong khuôn khổ công việc của Bộ môn Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, với mục tiêu nhìn nhận lại giá trị kiến trúc và không gian làng. Khi ấy, tôi nghĩ dự án sẽ kết thúc sau khoảng một năm nghiên cứu, như nhiều đề tài khác.

Nhưng rồi “mối duyên” với  làng Cựu không dừng lại ở đó. Từ những khảo sát ban đầu, chúng tôi tiếp tục đưa ngôi làng này vào các đề tài lớn hơn, như nghiên cứu về mô hình làng nghề gắn với du lịch, các đề án bảo tồn và phát huy giá trị làng truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa. Làng Cựu dần xuất hiện trong nhiều dự án nối tiếp nhau, từ các nghiên cứu cấp Nhà nước giai đoạn 2018–2020, đến những hoạt động giới thiệu, tọa đàm và trưng bày trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023. Đến hiện tại, chúng tôi lại tiếp tục đưa làng Cựu vào danh sách 3 điểm làng nghề trong tâm trong đề tài chuyển đổi số và du lịch thông minh cho các làng truyền thống vùng Đồng bằng sông Hồng, thuộc chương trình khoa học cấp Nhà nước của Bộ Khoa học & Công nghệ.

Điều khiến tôi tiếp tục quay lại không phải vì số lượng dự án, mà vì mỗi lần trở lại, làng Cựu lại đặt ra một câu hỏi mới. Đây không phải là một di sản đã được “đóng khung” để bảo tồn theo quy định sẵn có. Người dân vẫn sống trong từng ngôi nhà, vẫn tự quyết định sửa chữa, sử dụng, thậm chí là bỏ trống. Chính sự sống động ấy buộc người làm quy hoạch phải theo sát, phải đối thoại và phải chấp nhận rằng có những ý tưởng chưa thể triển khai ngay. Với tôi, đó không phải chỉ là quá trình bảo tồn công trình mà phải coi làng Cựu là di sản sống gắn liền và cân bằng với nhu cầu phát triển.

Chị thường nhắc đến khái niệm “di sản sống”. Trong trường hợp làng Cựu, điều này được hiểu như thế nào?

Di sản sống là di sản vẫn đang vận hành trong đời sống thường nhật, chứ không tách ra thành một không gian trưng bày. Ở làng Cựu, mỗi quyết định rất đời thường đều tác động trực tiếp đến di sản.

Có người sửa cổng để xe ô tô vào thuận tiện hơn. Có người xây lại tường rào cho chắc chắn. Có người chia đất cho con, có người bán đất khi giá tăng. Những việc đó, xét ở góc độ cá nhân, đều hợp lý. Nhưng khi cộng dồn lại, chúng làm biến đổi cấu trúc không gian làng rất nhanh.

Vì vậy, bảo tồn ở đây không thể chỉ nói đúng hay sai về mặt kiến trúc. Nó là câu chuyện làm sao để người dân hiểu giá trị của tổng thể, và thấy rằng việc giữ gìn không gian chung cũng mang lại lợi ích lâu dài cho chính họ.

Làng Cựu. Ảnh: Tạp chí Kiến trúc

Trong thực tế, câu chuyện quy hoạch ở làng Cựu đang diễn ra như thế nào?

Thực ra Quy hoạch gắn bó chặt chẽ với khoa học xã hội. Bản vẽ chỉ là phần nhìn thấy được. Phần quan trọng nằm ở chỗ quy hoạch đó có được vận hành hay không.

Một đồ án quy hoạch chỉ có giá trị khi nó đi kèm thể chế, cơ chế quản lý và sự đồng thuận của cộng đồng. Nếu người dân không thấy mình là một phần của quy hoạch, hoặc không nhìn thấy lợi ích, thì dù bản vẽ có đẹp đến đâu cũng sẽ không được thực hiện.

Với làng Cựu, quy hoạch không phải là nói “giữ nguyên tất cả”, mà là xác định những nguyên tắc có thể chấp nhận được: cái gì nên giữ, cái gì có thể thay đổi, thay đổi đến mức nào, và ai là người quyết định. Khi những câu hỏi này chưa có lời đáp chung, quy hoạch sẽ mãi nằm trên giấy.

Vậy khó khăn lớn nhất trong bài toán bảo tồn ở làng Cựu là gì?

Vướng nhất là thiếu khung pháp lý và quy chế quản lý kiến trúc. Làng Cựu chưa phải là di sản được xếp hạng, nên không có các quy định bắt buộc như ở Hội An hay Đường Lâm.

Mặt tích cực là người dân có quyền chủ động rất cao với tài sản của mình. Mặt tiêu cực là không có công cụ để định hướng sự chủ động đó. Có người giữ được nhà chính nhưng thay đổi cổng, sân. Có người xây mới theo nhu cầu sinh hoạt mà không tính đến cảnh quan chung.

Khi chính quyền nhìn thấy vấn đề, họ cũng gặp khó vì không có căn cứ pháp lý rõ ràng để can thiệp. Đây là khoảng trống lớn nhất trong quá trình bảo tồn.

Trong nhiều năm, nhóm nghiên cứu đã tổ chức các hoạt động gì, có tác động như thế nào đến không gian  làng Cựu?  

Các hoạt động đã diễn ra chủ yếu ở ba dạng. Thứ nhất là nghiên cứu và khảo sát dài hạn, bao gồm việc đưa sinh viên xuống làng, đo vẽ, ghi chép và xây dựng hồ sơ di sản.

Thứ hai là các tọa đàm và hội thảo, tiêu biểu là tọa đàm “Sức sống mới của làng cổ – làng Cựu trong cuộc sống đương đại” trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023. Hoạt động này kết nối được giới nghiên cứu, chính quyền địa phương và công chúng, giúp làng Cựu được biết đến rộng rãi hơn.

Thứ ba là các thử nghiệm kết nối doanh nghiệp và hoạt động lễ hội. Một số ý tưởng đã được chuẩn bị kỹ, nhưng chưa thể triển khai trọn vẹn do khác biệt về quan điểm, đặc biệt là vấn đề chi phí, lợi ích và thời gian thu hồi giữa các bên.

Vì sao việc tổ chức lễ hội hay hợp tác doanh nghiệp ở làng Cựu lại khó triển khai đến vậy?

Tổ chức một lễ hội đòi hỏi chi phí tối thiểu cho hạ tầng tạm, không gian, truyền thông. Đối tác quốc tế thường sẵn sàng chia sẻ nguồn lực, nhưng họ cần phía địa phương cùng tham gia, dù chỉ ở mức cơ bản.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp địa phương quen với cách làm ngắn hạn, muốn thấy hiệu quả ngay. Họ khó chấp nhận đầu tư cho những hoạt động mang tính dài hơi, nơi lợi ích không đến ngay lập tức.

Sự “lệch pha” này khiến nhiều ý tưởng dừng lại ở mức chuẩn bị. Không phải vì thiếu thiện chí, mà vì chưa có một tầm nhìn chung đủ mạnh để các bên cùng bước tiếp.

Gần đây, một số chương trình du lịch tại làng Cựu đã được triển khai như mở homestay và trải nghiệm nhà may trung tâm. Chị nhìn nhận những hoạt động này ra sao?

Thực tế nhà may trung tâm của làng Cựu mở ra rồi đóng lại sau thời gian khá ngắn. Điểm bất cập của làng không năm ở giá trị di sản hay ý tưởng khai thác mà ở cách tổ chức vận hành. Trong nhiều năm, phần lớn các hoạt động du lịch tại làng chỉ diễn ra dưới dạng sự kiện ngắn hạn. Những sự kiện này giúp làng được chú ý, nhưng sau khi kết thúc thì không để lại một bộ máy hay cấu trúc tổ chức nào có thể tiếp tục vận hành.

Hiện làng Cựu cũng chưa có một cơ chế rõ ràng để tổ chức du lịch một cách thường xuyên. Không có đơn vị điều phối tại chỗ, không có nhóm cộng đồng đứng ra quản lý dịch vụ, cũng không có mô hình phân chia vai trò giữa người dân, chính quyền và các bên tham gia. Vì vậy, mỗi hoạt động đều phải làm lại từ đầu, phụ thuộc vào dự án hoặc cá nhân đứng ra kết nối, thay vì được tích lũy qua thời gian.

Các mô hình như homestay hay trải nghiệm nhà may chỉ tồn tại rời rạc, không đủ điều kiện để mở rộng hoặc duy trì lâu dài. Người dân muốn tham gia cũng không biết nên bắt đầu từ đâu và làm đến mức nào.

Từ góc độ của tôi, du lịch không thể chỉ dừng ở việc tổ chức sự kiện hay tạo điểm nhấn truyền thông. Điều quan trọng là sau mỗi hoạt động, làng có giữ lại được năng lực tổ chức, dịch vụ và sự tham gia của cộng đồng hay không. Nếu không giải quyết được bài toán vận hành, du lịch sẽ luôn là một thử nghiệm ngắn hạn, khó trở thành động lực phát triển thực sự cho làng Cựu.

Chuyển đổi số đang được nhắc đến như một hướng đi mới. Thực tế, công nghệ có thể giải quyết được gì cho làng Cựu?

Chuyển đổi số có thể hỗ trợ ở tầng kết nối và giới thiệu. Nó giúp số hóa di sản, xây dựng nền tảng thông tin, kết nối các điểm đến và dịch vụ tiềm năng.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế con người và mô hình vận hành tại chỗ. Nếu trong làng chưa có sản phẩm ổn định, chưa có dịch vụ đủ tiêu chuẩn, chưa có người làm du lịch một cách chuyên nghiệp, thì số hóa chỉ làm mọi thứ trông bài bản hơn, chứ chưa tạo ra sinh kế bền vững.

Với tất cả các nghiên cứu và tổ chức tại làng Cựu, chị đã rút ra những giá trị cốt lõi nào trong hành trình bảo tồn di sản sống?

Với tôi, bảo tồn di sản không thể tách rời kinh tế và đời sống cộng đồng. Quy hoạch không phải là vẽ cho đẹp, mà là tạo điều kiện để di sản có lý do tồn tại trong hiện tại.

Khi người dân thấy giữ di sản giúp họ sống tốt hơn, khi chính quyền có công cụ để đồng hành, và khi doanh nghiệp nhìn thấy giá trị dài hạn, lúc đó di sản mới thực sự có tương lai.