Từ một hình ảnh rất đời thường của bảng đồng hồ múi giờ ở sân bay, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nảy ra một cách kể chuyện khác về thành phố: Không còn là “Thành phố để ngắm”, mà là “Thành phố để nhớ”. Trong triển lãm “Hoài niệm về những thành phố” tại 22 Hàng Buồm, anh đưa 30 nghệ sĩ từ 19 đô thị đặt ký ức cạnh nhau như những chuyến bay giao thoa.

Biennale Photo Hanoi ’25 với anh không chỉ gói gọn trong vai trò giám tuyển một triển lãm – Anh xuất hiện như một người thầy đứng sau thế hệ mới trong Thực hành nhiếp ảnh của những nghệ sĩ trẻ và đồng thời như một nghệ sĩ tiếp tục đào sâu ký ức Hà Nội qua dự án cá nhân “Những ngã rẽ”.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn

“Hoài niệm về những thành phố” và các lớp thời gian trong một không gian di sản

Cảm hứng từ hình ảnh đồng hồ múi giờ sân bay đã được anh đưa vào ý tưởng “Hoài niệm về những thành phố” như thế nào? Anh muốn khán giả Thủ đô cảm nhận sự tương đồng hay khác biệt giữa các đô thị?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Ý tưởng đến từ chuyến đi Pháp năm 2023, sau khi Photo Hanoi 2023 kết thúc. Khi đó, tôi làm triển lãm “Hà Nội – Một thành phố trong nhiếp ảnh” ở chính không gian 22 Hàng Buồm. Triển lãm đó đã “đi theo trục dọc” – kiểu lịch đại – nhìn Hà Nội qua lịch sử, qua nhiều tầng thời gian. Đến lúc ấy, tôi biết mình không muốn lặp lại câu chuyện “mời thế giới tới Hà Nội để kể tiếp về Hà Nội”.

Hình ảnh đồng hồ sân bay gợi cho tôi một “điểm giao”: Nơi người ta từ khắp nơi đến rồi đi, mang theo ký ức riêng. Tôi muốn 22 Hàng Buồm năm nay giống như một “cửa lên máy bay” của ký ức đô thị – nơi các thành phố đứng cạnh nhau một cách bình đẳng. Không chỉ những đô thị lớn như Hà Nội, Sài Gòn, Huế, Đà Nẵng, mà cả những nơi nhỏ hơn, ít được gọi tên hơn – như Châu Đốc, Hội An; hay những thành phố thế giới mà nhiều người còn chưa biết tới. Quan điểm của tôi rất đơn giản: Nơi chốn nào cũng có giá trị như nhau nếu nó là phần đời sống mà con người gắn bó.

Và khi ký ức cá nhân được ghi lại bằng hình ảnh, nó không chỉ là kỷ niệm của một người. Nó bồi đắp thành ký ức tập thể của thành phố. Đó là điểm tôi muốn khán giả cảm được: Sự khác nhau nằm ở bối cảnh, còn sự tương đồng nằm ở cách con người “nhớ” – qua dấu vết, qua nhịp sống, qua những gì đã mất và những gì đang đổi thay.

Triển lãm được tổ chức tại 22 Hàng Buồm – một hội quán cổ được hồi sinh. Việc đặt một triển lãm nhiếp ảnh đương đại về đô thị vào không gian di sản này có ý nghĩa gì trong việc kiến tạo “Thành phố Sáng tạo”?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Tôi luôn làm việc với ngữ cảnh của nơi chốn. Không gian di sản có “tinh thần” sẵn, đó là cái dễ. Nhưng chính vì nó có tinh thần mạnh, nên cái khó là: Mỗi lần làm triển lãm, mình phải trả lời được câu hỏi “lần này khác gì?” – Nhất là với 22 Hàng Buồm: Trần cao, không gian lớn, điều kiện trưng bày phức tạp. Làm triển lãm đương đại ở một nơi như vậy không thể chỉ treo ảnh cho đẹp. Mình phải giải bài toán sản xuất, kỹ thuật, ánh sáng, luồng di chuyển, độ dày mỏng của câu chuyện…

Nhìn rộng hơn, nó liên quan đến một thiếu hụt rất thật của Hà Nội: Thiếu thiết chế trưng bày chuyên nghiệp cho nghệ thuật, đặc biệt là nhiếp ảnh. Khi gallery, bảo tàng, không gian chuẩn còn ít, những không gian di sản nếu được sử dụng đúng sẽ trở thành “xương sống” cho đời sống triển lãm. Tôi học được điều này khi quan sát các festival nhiếp ảnh quốc tế: Họ đưa nghệ thuật ra khỏi phòng trắng, vào nhà thờ cũ, nhà kho, bờ sông, thậm chí những công trình có tuổi đời hàng nghìn năm. Không phải chỉ để trang trí, việc của chúng tôi là tìm cách chuyển đổi công năng một cách thông minh, làm di sản tiếp tục sống.

Tất nhiên, dùng di sản không phải là giải pháp dễ. Nó luôn đi kèm rủi ro và chi phí nâng chuẩn không gian. Nhưng trong bối cảnh Hà Nội, nó là một hướng rất đáng làm – vì nếu chờ thiết chế đầy đủ rồi mới sáng tạo, thì có khi… không bao giờ bắt đầu.

Triển lãm quy tụ 30 nghệ sĩ từ 19 thành phố. Quá trình chọn lọc và sắp đặt để tạo “cuộc đối thoại không lời” giữa các lát cắt thời gian – không gian này, anh làm theo tiêu chí nào?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Tôi chọn cách kể khác với nhiều triển lãm thông thường. Thay vì tập trung vào chân dung nghệ sĩ, tôi đặt chân dung thành phố lên trước. Nghệ sĩ hiện lên như những đôi mắt khác nhau của cùng một nơi.

Vì vậy, trong mỗi thành phố, tôi không treo riêng từng bộ theo từng tác giả. Tôi chọn đặt tác phẩm cùng nhau theo thành phố để ký ức cá nhân “cọ” vào nhau. Có thành phố chỉ có hai nghệ sĩ, có thành phố có đến 05-06 người đối thoại. Và tôi luôn cố gắng đặt cạnh nhau hai nhóm: Người trong thành phố và người từ bên ngoài đến, đôi khi là nghệ sĩ quốc tế đã sống lâu năm tại đó. Cùng là Huế, nhưng Huế của người sinh ra ở Huế khác với Huế của người ở lại Huế như một lựa chọn. Cùng là Sài Gòn, Hà Nội, nhưng góc nhìn sẽ thay đổi theo lớp tuổi, theo tốc độ đô thị hóa, theo câu chuyện riêng của từng người.

Cái “sợi đỏ” xuyên suốt mà tôi dùng để giữ các mảnh ký ức không rời nhau, chính là đồng hồ: Đồng hồ thời gian, đồng hồ sinh học và cả “đồng hồ hoài niệm”. Nó nhắc người xem rằng ký ức không đứng yên – Nó vận hành, lệch pha, trễ chuyến, rồi bất ngờ quay lại đúng giờ.

Anh thấy công nghệ mới (new media, AI, thực tế ảo…) đang tác động ra sao đến việc lưu trữ ký ức và tái hiện thành phố qua nhiếp ảnh?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Tôi nghĩ công nghệ đang mở rộng cách chúng ta “làm ký ức” – không chỉ lưu trữ, mà còn tái tạo, phục dựng, thậm chí tạo ra những lớp đọc mới. Nhưng công nghệ không phải phép màu thay thế quan sát. Nó chỉ mạnh khi nghệ sĩ hiểu mình muốn giữ điều gì của thành phố: Nhịp sống, cấu trúc không gian, hay những dấu vết đã biến mất.

Với nhiếp ảnh đô thị, công nghệ giúp tăng chiều sâu thị giác, mở ra khả năng trình bày nhiều lớp: Ảnh, tư liệu, bản đồ, ánh sáng, âm thanh… Nhưng nếu người làm chỉ dùng công nghệ để “làm cho lạ”, ký ức sẽ thành hiệu ứng. Thành phố khi ấy chỉ còn là bối cảnh. Tôi vẫn tin, cái lõi là mối quan hệ giữa người và nơi chốn –  Công nghệ nên đứng ở vị trí hỗ trợ cho mối quan hệ đó.

Giáo dục nhiếp ảnh: Điều thiếu không chỉ là trường lớp, mà là “đường đi” chuyên nghiệp

Là giám tuyển và giảng viên, anh nhìn thấy thế hệ trẻ hiện nay đang tiến bộ như thế nào?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Tôi thấy các bạn trẻ nhanh và cởi mở hơn rất nhiều. Các bạn tiếp cận hình ảnh như một ngôn ngữ sống: Chụp, dựng, xuất bản, kể chuyện, phản biện. Điều đáng mừng là nhiều bạn không chỉ muốn chụp đẹp, mà muốn dùng nhiếp ảnh để nói điều gì đó về xã hội và nơi chốn mình đang sống.

Chính vì vậy, trong khuôn khổ Photo Hanoi ’25, tôi tham gia giám tuyển triển lãm Thực hành nhiếp ảnh của những nghệ sĩ trẻ như một phần mở rộng của công việc giảng dạy. Với tôi, giáo dục không thể chỉ dừng ở lớp học. Nó phải đi tiếp thành không gian trưng bày thật, nơi các bạn trẻ học cách biến ý tưởng thành tác phẩm, làm việc với tiêu chuẩn sản xuất, và đứng trước công chúng bằng tiếng nói của mình. Đây là cách tôi hình dung một “đường đi” nghề nghiệp rõ ràng hơn cho thế hệ mới.

Theo anh, hệ thống đào tạo nhiếp ảnh nghệ thuật tại Việt Nam cần thay đổi gì để bắt kịp thực hành chuyên nghiệp trên thế giới?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Nó cần thay đổi theo hai hướng song song.

Một là, đào tạo phải gắn với thực hành triển lãm và kỹ năng nghề: Từ cách xây dựng project, viết statement, làm việc với curator, đến hiểu vật liệu in, ánh sáng, cách trưng bày. Nhiều nơi chúng ta học rất nhiều về “ý tưởng” nhưng thiếu “quy trình” để biến ý tưởng thành tác phẩm đúng chuẩn.

Hai là, đào tạo phải mở rộng sang liên ngành: Đô thị học, lịch sử, nhân học, công nghệ, thiết kế… Vì nhiếp ảnh đô thị không chỉ là nhiếp ảnh. Nó là cách “đọc” thành phố. Mà “đọc” thành phố thì phải có công cụ và kiến thức nền – Nếu không, ảnh rất dễ thành “minh họa cảm xúc”.

Photo Hanoi ’25 như chất xúc tác: Định vị Hà Nội bắt đầu từ những điều rất cụ thể

Photo Hanoi ’25 đang đóng vai trò “chất xúc tác” như thế nào để định vị Hà Nội như một trung tâm nhiếp ảnh quốc tế tại châu Á?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Ở Hà Nội và Việt Nam, chúng ta thiếu một thương hiệu nghệ thuật quốc tế đủ mạnh và đủ đều đặn. Một biennale theo tiêu chuẩn quốc tế – có nghệ sĩ quốc tế, có hệ thống triển lãm và trưng bày đáp ứng yêu cầu – sẽ giúp Hà Nội được nhìn như một “điểm đến nghệ thuật”.

Nhưng điều tôi quan tâm là tác động cụ thể: Biennale không chỉ là sự kiện. Nó kích hoạt cả một chuỗi kinh tế – xã hội xoay quanh nghệ thuật. Ví dụ rất đơn giản: Nếu nhiều nghệ sĩ quốc tế đến đây thực hành, sẽ phát sinh nhu cầu về in ấn nghệ thuật, đóng khung, vận chuyển, lắp đặt, lưu trữ… Trong khi hiện tại, Hà Nội thiếu dịch vụ in ảnh nghệ thuật chuyên nghiệp, nên nhiều dự án vẫn phải sản xuất ở nơi khác để đạt chuẩn. Khi một hệ sinh thái được kích hoạt, nó tạo công ăn việc làm cho cả một ngành công nghiệp hỗ trợ.

Nói cách khác, định vị quốc tế không chỉ nằm ở thông cáo hay logo, mà nằm ở việc thành phố có đủ “hạ tầng nghề” để nghệ thuật sống được.

Anh đồng thời là nghệ sĩ, giảng viên và giám tuyển. Điều này giúp anh tạo ra cầu nối nào cho cộng đồng nghệ sĩ trẻ ở Hà Nội?

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn: Thực tế ở Việt Nam, việc làm giám tuyển cho các dự án công cộng và biennale gần như luôn đi kèm rất nhiều vai trò khác. Không chỉ là xây dựng ý tưởng hay làm việc với nghệ sĩ, mà còn là sản xuất, kỹ thuật, thậm chí cải tạo không gian để đạt chuẩn trưng bày. Đây không hẳn là lựa chọn, mà nhiều khi là điều kiện bắt buộc khi thiếu thiết chế và dịch vụ hỗ trợ chuyên nghiệp.

Trong Photo Hanoi ’25, ngoài vai trò giám tuyển và giảng viên, tôi cũng tham gia với tư cách nghệ sĩ qua triển lãm “Những ngã rẽ”. Dự án này cho phép tôi quay lại với thực hành cá nhân, tiếp tục đào sâu ký ức đô thị Hà Nội thông qua những giao điểm kiến trúc – những nơi thành phố bị bẻ hướng, thay hình đổi dạng theo thời gian. Với tôi, việc vừa đứng sau hỗ trợ thế hệ trẻ, vừa trực tiếp thực hành nghệ thuật là hai mặt bổ sung cho nhau. Nó giúp tôi nhìn rõ hơn những điểm nghẽn của hệ sinh thái, từ đào tạo, sản xuất đến trưng bày, để từ đó tạo ra những kết nối thực tế hơn cho cộng đồng nghệ sĩ trẻ.

Tôi nhìn sự đa năng như một cơ hội: Khi mình đi qua nhiều công đoạn, mình hiểu rõ điểm nghẽn nằm ở đâu. Và khi hiểu điểm nghẽn, mình có thể tạo cầu nối: Kết nối nghệ sĩ trẻ với không gian, với mạng lưới quốc tế, với tiêu chuẩn thực hành, với cơ hội trưng bày thật. Đối với thế hệ mới, điều quan trọng không chỉ là cảm hứng, mà là đường đi: Đi từ lớp học ra dự án, từ dự án ra triển lãm, từ triển lãm ra mạng lưới.

Nếu Photo Hanoi ’25 làm được một điều bền vững, tôi nghĩ đó là tạo ra niềm tin rằng: Nhiếp ảnh và rộng hơn là nghệ thuật thị giác có thể trở thành một lựa chọn nghề nghiệp nghiêm túc, chứ không chỉ là một cuộc chơi.

Một số tác phẩm trong triển lãm “Những ngã rẽ” (Ảnh: Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn)