Năm 2022, Đạo diễn, cựu nhà báo Nguyễn Bông Mai và câu chuyện 99 ngày xuyên Việt đã trở thành một câu chuyện truyền cảm hứng về một người phụ nữ đi xuyên Việt và ghi chép những tư liệu quý giá cả dân tộc. Nhưng đó chỉ là điểm khởi đầu cho một con đường dài hơn nhằm lưu trữ, hệ thống hóa và kể lại văn hóa Việt bằng ngôn ngữ đương đại dưới góc nhìn của những người phụ nữ trên khắp dải đất hình chữ S. Ở đó, cô là người đồng hành, ghi chép và tìm cách kể lại câu chuyện của họ một cách nguyên bản nhất.

Từ cuốn sách Du khảo đầu tiên mang tên Rực rỡ sắc màu trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam, Bông Mai và đội ngũ của mình đang từng bước tạo nên Việt Nam 1102 như một dự án của tương lai để văn hóa không đứng yên trong quá khứ mà tiếp tục sống, tiếp tục được kể và được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đạo diễn, cựu nhà báo Nguyễn Bông Mai cùng cuốn sách “Du khảo: Rực rỡ sắc màu trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam”

Một hành trình cá nhân, nhưng không chỉ cho riêng mình

Nguyễn Bông Mai sinh năm 1977, từng có nhiều năm làm báo, làm truyền hình, quen với nhịp làm việc chuyên nghiệp và những khuôn khổ rõ ràng. Quyết định rời bỏ sự ổn định để lên đường một mình xuyên Việt trong 99 ngày là bước ngoặt lớn, đặc biệt với một người phụ nữ đã đi qua nhiều vai trò xã hội khác nhau.

Xuất phát điểm của hành trình ấy không đơn thuần là mong muốn “đi cho biết”, mà bắt nguồn từ một trăn trở rất cụ thể: Vì sao phụ nữ thường là những người gánh vác, giữ gìn và duy trì văn hoá trong đời sống hằng ngày, nhưng lại hiếm khi được nhìn nhận như chủ thể trung tâm của câu chuyện văn hoá. Trong nhiều cộng đồng dân tộc, chính phụ nữ là người mặc trang phục truyền thống mỗi ngày, là người dệt vải, thêu thùa, là người truyền lại kỹ thuật, hoa văn và ý nghĩa biểu tượng cho con cháu. Họ không chỉ giữ hình thức bên ngoài, mà còn lưu giữ ký ức, nếp sống và những tri thức dân gian được trao truyền liên thế hệ.

Trên hành trình 99 ngày, cựu Nhà báo Bông Mai  không tìm kiếm những khoảnh khắc được dàn dựng, mà đi vào đời sống thường nhật của những người phụ nữ cô gặp. Đó có thể là một người mẹ vừa dệt vải vừa trông con, một nghệ nhân lớn tuổi miệt mài bên khung cửi, hay một phụ nữ trẻ cố gắng giữ nghề trong bối cảnh đời sống đã nhiều đổi thay. Ở họ, cô nhìn thấy một điểm chung: Văn hoá không được bảo tồn bằng khẩu hiệu, mà bằng sự lặp lại bền bỉ của những việc rất nhỏ, rất quen thuộc qua từng ngày.

Vì thế, hành trình xuyên Việt của cô không chỉ là một chuyến du khảo về trang phục, mà là hành trình quan sát vai trò của người phụ nữ trong cấu trúc văn hoá cộng đồng. Phụ nữ hiện diện như những “trạm trung chuyển” của ký ức – Từ bà sang mẹ, từ mẹ sang con, từ đời sống quá khứ sang hiện tại. Trong dòng chảy hiện đại hoá, khi nhiều giá trị đứng trước nguy cơ mai một, vai trò ấy vừa mong manh vừa đặc biệt quan trọng.

Quyết định đi một mình, tự lái xe, tự tác nghiệp và tự chịu trách nhiệm với mọi rủi ro, vì thế, không chỉ là thử thách bản thân – Với Đạo diễn, Cựu Nhà báo Bông Mai, đó còn là cách đặt mình vào vị thế của một người phụ nữ độc lập để có thể lắng nghe và thấu hiểu sâu hơn câu chuyện của những người phụ nữ khác. Những khó khăn về địa hình, sức khoẻ hay sự cô độc không khiến cô chùn bước, mà ngược lại, giúp cô nhìn rõ hơn sức bền và khả năng thích ứng của chính mình – điều cô cũng nhìn thấy ở rất nhiều phụ nữ trong các cộng đồng dân tộc mà cô đi qua.

Từ những trải nghiệm ấy, một nhận thức dần hình thành: Nếu muốn kể câu chuyện văn hoá một cách trung thực và có chiều sâu, không thể bỏ qua vai trò của người phụ nữ – không chỉ như hình ảnh đại diện, mà như những chủ thể đang trực tiếp giữ gìn, thực hành và trao truyền giá trị văn hoá qua thời gian.

Đạo diễn Nguyễn Bông Mai trong hành trình 99 ngày xuyên Việt

 Từ “rực rỡ sắc màu” đến cách tiếp cận văn hoá có chiều sâu

Kết tinh của chuyến đi là cuốn “Du khảo: Rực rỡ sắc màu trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam” – Tác phẩm dày 352 trang, tái hiện 54 bộ trang phục của 35 dân tộc thiểu số. Cuốn sách được Nhà nước đặt hàng xuất bản, có sự bảo trợ của UNESCO và đóng góp ý kiến từ các nhà nghiên cứu văn hoá, lịch sử.

Với Bông Mai, trang phục là “bức chân dung văn hoá” của mỗi tộc người. Trong từng bộ váy áo là lịch sử cư trú, môi trường sống, kỹ thuật thủ công và cả thế giới quan của cộng đồng. Chính vì vậy, cô lựa chọn cách tiếp cận “đi – gặp – trò chuyện – ghi chép”, thay vì chỉ sưu tầm hình ảnh. Mỗi trang phục trong sách đều gắn với một câu chuyện cụ thể: Nơi chốn, con người, thời điểm gặp gỡ trên hành trình 99 ngày.

Một điểm đặc biệt của cuốn sách là việc sử dụng hình vẽ thay cho ảnh chụp. Theo cô, nét vẽ cho phép giữ lại “cái hồn” – không chỉ là hình thức, mà là cảm xúc và ký ức. “Rực rỡ sắc màu” vì thế không chỉ nói đến màu sắc thị giác, mà là sự rực rỡ trong văn hoá và tâm hồn của những người phụ nữ đã và đang âm thầm gìn giữ bản sắc.

Qua quá trình làm sách, cô cũng nhận ra một thực tế đáng lo: Có những dân tộc mà trang phục truyền thống đã bị mai một gần như hoàn toàn. Nếu không kịp thời ghi lại, rất nhiều giá trị sẽ biến mất trong dòng chảy công nghiệp hoá và toàn cầu hoá. Từ đó, việc làm sách, làm triển lãm hay các dự án tiếp theo với cô không còn là lựa chọn cá nhân, mà là một cách góp phần lưu giữ ký ức văn hoá cho mai sau.

“Việt Nam 1102” – Một tầm nhìn văn hoá cho tương lai

Từ hành trình 99 ngày xuyên Việt, Nguyễn Bông Mai khởi xướng “Việt Nam 1102” – Là dự án văn hoá dài hạn kéo dài 10 năm (2022-2032). Từ trải nghiệm thực địa ấy, dự án được xây dựng như một hệ sinh thái nghiên cứu – sáng tạo – giáo dục – ngoại giao văn hoá, lấy người phụ nữ làm trung tâm trong câu chuyện bảo tồn và trao truyền giá trị văn hoá Việt Nam.

Dự án “Việt Nam 1102”

Thay vì tiếp cận văn hoá như những hiện vật tĩnh, “Việt Nam 1102” đặt trọng tâm vào đời sống đương đại của phụ nữ các cộng đồng dân tộc – Những người trực tiếp giữ nghề, giữ trang phục, giữ ký ức và truyền tri thức văn hóa qua nhiều thế hệ. Trang phục, trong dự án này, không chỉ là đối tượng thẩm mỹ mà là điểm khởi đầu để đi sâu vào cấu trúc văn hoá, lao động, tín ngưỡng và vai trò xã hội của phụ nữ bản địa.

Nền tảng của “Việt Nam 1102” là nghiên cứu thực địa quy mô lớn. Hành trình xuyên Việt lần thứ nhất, Bông Mai đã đi qua hàng chục tỉnh thành, bản làng, ghi nhận tư liệu về hơn 35 dân tộc với hàng nghìn chi tiết liên quan đến trang phục, hoa văn và câu chuyện đời sống. Các dữ liệu này được hệ thống hoá, làm sạch và lưu trữ song song offline – online, tạo cơ sở cho các hoạt động xuất bản, triển lãm và giáo dục. Từ năm 2026, hành trình xuyên Việt lần thứ hai của cô sẽ tiếp tục bổ sung các mảng còn thiếu, đặc biệt là trang phục tâm linh – tín ngưỡng và các cộng đồng chưa được ghi nhận đầy đủ.

Trên nền tảng dữ liệu gốc, dự án triển khai chuỗi hoạt động liên hoàn: Xuất bản sách du khảo, tổ chức triển lãm trong nước và quốc tế, talk tour tại trường học, xây dựng kho tư liệu số và bảo tàng số về trang phục phụ nữ dân tộc. Các hoạt động này không tồn tại riêng lẻ mà bổ trợ cho nhau, đưa tri thức văn hoá trở lại đời sống đương đại và môi trường giáo dục.

Một ví dụ của chuỗi hoạt động này là ngày 07/12 vừa qua, tại “Hội nghị quốc tế của các dân tộc bản địa vì hòa bình và phát triển” ở Venezuela, Đạo diễn, cựu Nhà báo Bông Mai đại diện Việt Nam chia sẻ những câu chuyện sâu sắc về phụ nữ các dân tộc thiểu số – những người gìn giữ văn hoá từ chính đời sống hằng ngày. Cùng với đó, trang phục truyền thống của các dân tộc Kháng, Xạ Phang, Dao đỏ, Lự và Hà Nhì đen được trưng bày như “tư liệu sống”, kể lại mối liên kết giữa con người, núi rừng và tri thức bản địa. Gian trưng bày Việt Nam tạo dấu ấn mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của hàng nghìn đại biểu quốc tế.

Giai đoạn 2027-2032, “Việt Nam 1102” mở rộng sang hành trình 999 ngày vòng quanh thế giới, kết hợp triển lãm lưu động, toạ đàm và giao lưu học thuật nhằm giới thiệu văn hoá Việt Nam ra quốc tế. Xuyên suốt dự án, tác động xã hội được đặt làm thước đo: Nâng cao nhận thức, trao lại tiếng nói cho phụ nữ cộng đồng và tạo nền tảng để văn hoá Việt được hiểu sâu, sống tiếp và trao truyền bền vững qua các thế hệ.