Với Giám tuyển – Nghệ sĩ Lê Nguyễn Duy Phương, thời gian là thứ âm thầm đi qua đời người và để lại dấu vết. Tại Photo Hanoi ’25, “Thời gian và những thành phố” được anh xây dựng như một lát cắt về nhịp sinh – lão – bệnh – tử trong đời sống đô thị, song hành cùng triển lãm “Nhịp ký ức” và sách ảnh “Những ký ức phai mờ” khi anh trở về với những chiêm nghiệm cá nhân gắn với gia đình. Hành trình ấy cho thấy nhiếp ảnh không chỉ lưu giữ khoảnh khắc, mà còn kết nối ký ức riêng với ký ức thành phố trong dòng chảy không ngừng của đổi thay.

Giám tuyển – Nghệ sĩ Lê Nguyễn Duy Phương

Từ studio gia đình đến “nghiệp” nhiếp ảnh: Một lối rẽ không dễ dàng

Lê Nguyễn Duy Phương sinh ra trong một gia đình làm nhiếp ảnh ở miền Tây. Cha mẹ anh mở studio từ năm 1988, làm công việc nhiếp ảnh thương mại. Anh lớn lên trong nhịp sống ấy, và từ khoảng 10 tuổi đã bắt đầu cầm máy, chụp lại những chuyến đi, theo cách gần với ghi chép tư liệu.

Năm 2006, anh quyết định học nhiếp ảnh chính quy. Sau khi tốt nghiệp, anh chọn một con đường khác với nhiếp ảnh thương mại của gia đình. Trong cuộc trò chuyện, Phương nhắc đến sự “đứt gãy” quan điểm: Với cha anh, nhiếp ảnh là nghề để mưu sinh; còn với anh, nhiếp ảnh cần được phát triển như một thực hành sáng tác và dự án dài hơi. Dù vậy, anh cũng nói rõ: Trong suốt thời gian học và cả khi đi làm, anh vẫn phụ giúp gia đình trong các công việc chụp ảnh – quay phim như một trách nhiệm.

Con đường riêng của Phương được mở rộng qua các trải nghiệm ở các khoá học, triển lãm quốc tế. Anh kể về lần lưu trú tại Trường Nhiếp ảnh Quốc gia ở Arles (Pháp) năm 2008, và việc trưng bày dự án trong chương trình tại bảo tàng Musée du quai Branly – Jacques Chirac năm 2009. Sau đó, anh tiếp tục có thời gian lưu trú ở Mỹ (Oberlin College, Ohio). Đầu năm 2025, anh có một tháng nghiên cứu về nhiếp ảnh – giám tuyển tại Thụy Sĩ, đi qua khoảng 12 thành phố, thăm các không gian nghệ thuật, xưởng thực hành và gặp gỡ các nghệ sĩ tại đó để trao đổi chuyên môn.

“Thời gian và những thành phố”: Nhiếp ảnh như đặc quyền giữ lại một tích tắc

Phương cho biết chủ đề “Thời gian” đến với anh từ một mốc cá nhân: Năm 2022, mẹ anh mất. Từ đó, anh muốn làm một triển lãm về thời gian và mời những người có liên quan đến hành trình nhiếp ảnh của mình: Bạn bè, thầy cô và những người anh thấy có thực hành gắn với chủ đề này. Năm 2023, anh thực hiện một triển lãm với tên gọi mang tính chơi chữ, và đến Photo Hanoi ’25, anh tiếp tục mạch suy nghĩ ấy bằng “Thời gian và những thành phố”.

Trong triển lãm lần này, Phương đặt cạnh nhau hai trạng thái: Tĩnh lặng của nhiếp ảnh và chuyển động của video. Với anh, sự tương phản đó không nhằm tạo hiệu ứng, mà để gợi một nhịp phổ quát: Con người ở đâu cũng đi qua một vòng đời và trong đời sống đô thị, nhịp lên – xuống, thăng – trầm là điều “tất yếu”. Thời gian vì thế không chỉ nằm trong đồng hồ hay lịch, mà nằm trong thân phận và trải nghiệm.

Khi nói về cách chọn tác phẩm, Phương không mô tả một “tiêu chí” cứng. Anh kể, triển lãm được tổ chức như một đường đi trong phòng trưng bày – Và câu chuyện được xây dựng từ chính trải nghiệm của người chụp ảnh: Khoảnh khắc màn trập đóng – mở là một tích tắc, nhưng cũng là một cuộc du hành. Bức ảnh, khi được giữ lại, trở thành thứ chỉ người cầm máy mới có thể “mang về” từ những cuộc gặp và những thành phố đã đi qua. Nếu không chụp, khoảnh khắc ấy trôi đi và không trở lại dưới cùng hình thức.

“Thời gian và những thành phố” quy tụ sáu nhiếp ảnh gia từ Việt Nam và Thụy Sĩ. Phương cho biết với các nghệ sĩ Thụy Sĩ, anh đã tới thăm xưởng của một số người trong quá trình nghiên cứu và mời họ dựa trên sự phù hợp với mạch dự án anh đang xây dựng. Với các nghệ sĩ Việt Nam, anh chọn những người đã có thời gian làm việc, giao lưu và hiểu thực hành của nhau.

Đi cùng các tác phẩm, Phương chia sẻ những quan sát cụ thể về điều kiện thực hành. Ở Thụy Sĩ, anh nhắc đến giao thông thuận tiện giúp kết nối các thành phố và kéo theo kết nối văn hoá – nghệ thuật. Anh cũng kể về mô hình chia sẻ không gian làm việc: Nhiều nghệ sĩ cùng thuê một mặt bằng, có người chỉ cần một bàn và laptop để làm việc, từ đó việc trao đổi ý tưởng diễn ra tự nhiên trong đời sống thường nhật.

“Nhịp ký ức” và “Những ký ức phai mờ”: Khi nhiếp ảnh đưa người nghệ sĩ quay về gia đình

Bên cạnh triển lãm mang tính đối thoại rộng, Phương có một dự án gắn với ký ức gia đình: Triển lãm “Nhịp ký ức” và sách ảnh “Những ký ức phai mờ”. Trong phần chia sẻ, anh nói về sự rạn nứt giữa lựa chọn nhiếp ảnh thương mại của cha mẹ và lựa chọn nhiếp ảnh nghệ thuật của mình. Rạn nứt ấy không chỉ là khác biệt nghề nghiệp, mà là khác biệt cách định nghĩa giá trị của nhiếp ảnh: Một bên xem đó là công việc để sống; một bên muốn mở nó thành một con đường dài hơn.

Trong câu chuyện này, nhiếp ảnh trở thành “sợi dây liên kết không thể đứt gãy” theo đúng cách anh dùng: Không phải để xoá hết khác biệt, mà để ký ức không biến mất, để người trong cuộc có một cách khác mà nhìn lại nhau. Với Phương, ký ức không được kể như hoài niệm thuần tuý, mà như một thứ có thể được giữ, được đối thoại và tiếp tục đi cùng đời sống.

Triển lãm Nhịp Ký Ức. Ảnh: BTC